Баху Мухидинова: "Ц1оралъул маг1арулал, салам буго нужеде" (статья на аварском языке)

О   рубрике   "ДАГЕСТАН"


Баху Мухидинова: "Ц1оралъул маг1арулал, салам буго нужеде" (статья на аварском языке)
25.01.2017

Баху Мухидинова: "Ц1оралъул маг1арулал, салам буго нужеде" (статья на аварском языке)

Большой салам цорским аварцам!
(О выходе и презентации книги "Аварский Цор". Авторы: историк Шахбан Хапизов и политолог Сурхай Галбацев).

Баху Мухидинова


            __________


21 декабралъ Расул Х1амазатовасул ц1аралда бугеб миллияб библиотекаялда т1обит1ана Шаг1бан Х1апизовас ва Сурхай Гъалбац1евас хъвараб «Маг1арул Ц1ор» («Аварский Цор (Закатальский округ) в XVIII – первой половине XX в.») абураб т1ехьалъул цебелъей. Гьеб буго, XVIII г1асруялдаса бахъараб XX г1асруялъул бащалъиялде щвезег1ан, Алазаналъул г1одоблъиялда г1умру гьабун ругел Ц1оралъул маг1арулазул тарихалда хут1арал хъах1ал т1анк1ал лъуг1изариялъе г1оло гьабураб к1вар бугеб к1удияб х1алт1и.

XVIII г1асруялдаса 1830 соналде щвезег1ан Ц1оралъул маг1арулазул бук1ана к1иго х1укумат: Ч1арихъ бо (Джар «республика») ва Илису султ1анлъи (Елисуй султанат). 1830 соналъ Россиялъул империялъ сверунги ккун, гьениб гьабуна, жибго жиндаго ч1араб, цониги Россиялъул губерниялде гъорлъеги унареб, Закатала округ.

1917-1921 соназ чанго х1укуматазе ва республикабазе (Дагъистан, Гуржи ва Азербайджан) къвариг1ана гьеб округ жидерго кверщаликье бачине. 1920 соналъ Совет х1укуматалъул аскаразул кумекалдалъун, гьеб бачана Азербайджаналъул Советияб Социалистияб Республикаялде гъорлъе.  Гьаб т1ехьалда 1950 соналде щвезег1ан ккараб таралъул гурони хъван гьеч1о.

Автораз жидеца т1ехьалда кьолеб цониги баян гьеч1о далил бачинч1еб, киса-кирего рихьизарун руго щив автор, кинаб т1ехь, макъала, документ нуг1лъиялъе бачарабали ва киб гьеб батарабали. Ц1алулезда х1акъикъат лъаялъул мурадалда гьев к1иявго г1алимчияс ц1алун ва гьаб т1ехь бахъулаго х1алт1изабун буго 385 т1ехь.


            Шаг1бан

«Дунялалда сверулев гьури г1адинав дуда…» - йила… щибалигойила… киналигойила… цо кеч1 раг1ун бук1ана цебего. Гьеб бач1ана рак1алде щаялиго.

Гьури г1адин вач1анин Ч1арада районалъул Г1ириб росулъа Шаг1бан Х1апизов (эвго Маркъо Шаг1банов) тарихияб г1елмуялде жанивейилан абуни, дун мекъи ккезеги бегьула.  Амма гьениб жаниб, цо циндаго реч1ч1ун бач1араб гьороца г1адин, багъа-бачари гьес гьабураблъи х1акъаб жо буго.

Хасго икъбал кканин ккола ц1оралъул маг1арулазе. Щайин абуни… Аслияб х1алт1и ва г1елмияб рак1бай Шаг1банил буго гьеб ракьалдаги, гьениб г1умру гьабулел г1адамаздаги хурхун.

Г1емер заман инч1о Шаг1баница Москваялда гьебго Ц1оралъул тарихалда т1асан «XVIII-XXI гlасрабазда Цlоралъул магlарулазул росабазул маданият» («Поселенческая культура дагестанцев Цора в контексте этнокультурной истории (XVIII –XXI вв.)») диссертация ц1унаралдаса ва гьесие этнографиял г1елмабазул кандидатин абураб ц1ар щваралдаса. Гьеб раг1араб мехалъги г1емерав чияс г1ажаиблъи гьабуна, жеги щвеч1огойищин эсие эб бук1арабин.

Г1адада гуро г1адамазул эдинаб пикру бижарабги. Абизе бегьула Шаг1бан Х1апизов вугин бищунго ц1акъ тарихияб г1елму г1адамазда гьоркьоб т1ибит1изабулевги, т1ахьал къват1ире рач1уневги г1алимчиян. Гьебги буго к1вах1 гьеч1ого, дунялалда сверун, Кавказазалъулго тарих лъазе бегьулеб щинаб бак1алде ц1ех-рех гьабун, цебе заманалъул басриял документал ва хъварал жал ц1унулел бак1азде, архивазде щун, хабалазда заназул г1елму ц1алун, данде гьабураб х1алт1ул х1асил.

Лъица щиб бицаниги, жиндирго рек1ел ц1ай бугеб, бокьун гьабулеб х1алт1и гурони чиясухъа лъик1 лъугьунаро. Росдал маг1ишаталъул институталъул экономикияб факультетги лъуг1ун, халатал гъурщал щолеб х1алт1уда рах1аталда вук1ине рес бук1арав чи, тарихалде бугеб рокьиялъ х1алхьи теч1ого, тирун-сверун, ц1идасан вач1ана жиндиего рек1ее хирияб г1елмуялда т1ад х1алт1изе. Гьелъ х1асилги кьуна.


             Сурхай

Сурхай Гъалбац1евги вуго Гумбет районалъул Килалъ росулъа, гьебго рек1ел ах1иялъ г1елмуялде вачарав чи. Х1алхьиялда жиндирго рукъзал ралеб министерствоялда х1алт1илев вук1арав Сурхай, сиясаталде ва тарихалде бугеб рокьиялъ вачун вуго политикияб ва этнополитикияб г1елму цебет1езабизе. Гьесул диссертациялда ц1арги буго «Дагъистан цебет1еялъе халкъазул гьоркьоблъиялъул бугеб к1вар» («Этническая конкуренция в системе устойчивого развития Республики Дагестан».

Гьеб т1ехьалъул цебелъеялде рач1ун рук1ана нилъерго тарих бокьулел ва гьеб лъазе бокьарал маг1арулал. Рук1ана гьенир г1езег1ан Ц1оралъул вакилзабиги. К1алъазе рахъанщиназ к1удияб къимат кьуна гьеб г1елмияб х1алт1уе, бицана гьабсаг1ат Ц1оралда бугеб ах1вал-х1алалъул, гьеб тарих хисизабизе ва жидеего данде кколедухъ хъвазе бокьарал «г1алимзабазул», гьез нилъер г1алимзабазе гьабулеб квал-квалалъул ва цойгидалъулги х1акъалъулъ.

Хьул буго гьеб т1ехьалда ругел х1ужжабазда мугъги ч1ван, нилъер х1укуматазул бут1руз Ц1оралъул маг1арулазул ихтиярал ц1униялъе ва гьезул г1умру лъик1лъиялъе квербакъи гьабилин.

___________________________

Баху Мух1идинова

← Назад к списку новостей

  
ВКонтакт Facebook Одноклассники Twitter Яндекс Livejournal Liveinternet Mail.Ru