Репия Карибова: "ВАТАННИ К1АНИВАЛ" (произведение на лезгинском языке)

О   рубрике   "ДАГЕСТАН"


Репия Карибова: "ВАТАННИ К1АНИВАЛ" (произведение на лезгинском языке)
10.06.2017

Репия Карибова: "ВАТАННИ К1АНИВАЛ" (произведение на лезгинском языке)





Къаварилай къаваралди

Къавун ч1ера к1вал хьайи яр.
Гудач лагьай ван хьайила
Рик1ин къене т1ал хьайи яр

                Халкьдин мани





Ч1ехи суван кук1ушдал къадим са хуьр гьай хьанва. Адан кьуд патахъ к1валер чк1анва. Яргъай тамаш авурла к1валер сад – садахъ галк1анваз аквада. Айванрив гзаф дамах гваз, яргъи гуларивди къавар къуна акъвазнава. Къавар лагьайт1а, са бязибурун къав къуьншидин гьаят хьиз я. Мегъуьн тарцикай туьк1уьрнавай гулар и цлалай а цлал вегьена, винелни верхерин хилер к1ват1на, пара самар вегьена, накьвадив ац1урнавай къавар я. Марф къвадайла ст1ал – ст1ал к1вализ т1или къведа .
Пип1 пип1е тур шишел, вегьена кьилел, катда диде къавал верхидин кул гваз, туьк1венар накьвадив ац1уриз , марфадин т1или акъвазариз.

К1валер сад садахъ галаз галк1анвайди я лугьуз, пара к1валерин дак1арар къава ава. Са элкъвей т1уьк1вендин винел шуьше эцигна - имани дак1ар хьана. Сувар хьайила аялри ихьтин дак1ардай епиник галк1урна чпин чанта вегьиз, къаварал экъеч1на:“Куьлуь-луь, куьлуь-луь. Гайдан к1вале са цел ниси, тагайдан к1вале кьурай писи”- лугьуз чпиз суварин паяр к1ват1да. Суварилай вилик къавун ч1ереяр дуьзар ва асунар ийиз, са алатнавай чкани тадачир. Хуьре мехъер хьайила къаварив вуч дамах жеда! Алук1на иер пекер акъвазда жигьилрин к1ап1ал са къавал, рушарни маса къавал. Ч1ехибурни къуна аялар к1улал къавал акъвазда – виридаз чкаяр жедай ихьтин къаварал.

Хуьруьн къене тек яз акъвазнавайди са Рустаман к1вал я.К1валин дамахдив рахун галач. Къаварни, дак1арарни, айванар – вирида пара т1арам яз хуьруьз тамашзава.

- И к1вал нинди я, там нинди я? - лагьана хабар къурт1а

- Рустаманди я, - ван къведай .

Багълар, салар, ник1ер – вири Рустаманди я. Рустаманбурухъай кич1ела хуьруьн къене садавайни кам вегьиз жедачир. Рушар яд гъиз булахдал кьадачир. Рустамаз хабар авачиз я векь ягъиз жедачир, я цан цаз, я чуьлдиз физ. Гьар са чкадин ч1ехибур Рустамни ва адан гадаяр тир. Экуьнин яралай к1ап1ал-к1ап1ал к1ват1 хьана фидай рушарни ц1ийи сусар яд гъиз булахдал. Аминат , Сайисат,Тават, Дилбер, Нисе гафунал илигна, зарафатар ийиз-ийиз эвич1зава камуз. Булахдин ятарив кварар ацурна, кьилел алай лацу бишмейрин пад патал вегьена , къуна к1ула кварар хъфидай абур к1валериз

Йикъарикай са юкъуз булахдал атанвай рушариз са къванцин винел ацукьна ктабдиз тамашзавай са гада акуна. Рушарик тяди акатна. Абуруз Рустаманбурукай сад хьиз хьана, фад- фад к1вализ катна. Мад са юкъуз и гада гьа ктабриз килигиз ацукьна къванзел акуна рушариз. Иер т1ебиатдиз гадади гьич хвешивал ийизвачир. Булахдин яд акьадай ам ацукьнавай къванце. Къацу векьери кьилер хкажна тамашдай рушариз. Са цифни авачир вили цаву шавгьар ракъурна:“Килига кьулухъ.Килига кьулухъ!”- лугьуз.Гадади вичин китабрилай кьил виниз авунач:

- Ша чна адал яд иличин, - лагьана Амината.

Къаз капачрив камун яд, к1евиз-к1евиз хъуьруьнар ийиз рушари вегьиз хьана гададал ятар. Амма ада фикир ганач, вичел аватиз пекер кьежирзавай ст1алриз.

- Им вуж я, ихьтин са куьникайни хабар кьан тийидайди? - лагьана Дилбера

- Ам за чирда гила , - жаваб гана Амината. Гададин мукьуз фена.

- Ви китабар яни дуьняда авайди, вун кьеженвайди аквазвачни ваз, - хабар кьуна ада гададивай,- Я тахьайт1а и къванцикай ваз хуш къвезван?

Гадади кьил хкажайла Аминатаз ам къуьншуь Рагьман халудин гада Решид тирди чир хьана.Вил виле акьурла кьведазни са жуьре хьана. Рушан иервал акур гададин са ктабар ваъ , вири дуьня рик1елай алатна.Рушан лацу ччина ч1улав п1ели хьтин вилер ригазвай, дамах гвай рац1амар ацун тавунвай вацраз ухшар тир. Некъидин п1узарар, яргъи ч1улав кифер, дуьз кьеч1ем лацу бишмедин к1аник - акурла Решидаз лугьудай гафар рик1ел атанач . Са къедер вахтунда ибур сад- садаз килигиз акъвазна.Аминатан фикирдай фена:
” И Регьман халудин гада маса жуьре хьанва хьи, им гьамишан Решид тушни бес? Идакай икьван иер гада мус хьйиди я?”

- Я Аминат , ваз вуч хьанва, хквезвачни вун…- лугьудай гафарин ванцел руша тяди къачуна.

Абур хъфейдилай кьулух, Решида са кьедер вахтунда рушарин гуьгъуьниз килигиз акъвазна. К1ват1на ктабар, вични рекъиз акъатна. Шумуд югъ хьана к1елунрал, чирвилерал рик1 алай гадади рушакай фикир ийиз

Гьикьван ктабдиз тамашайт1ани ,адаз рушан виллер аквадай, хъвер квай п1узарин арадай лацу жевгьердин сарар аквадай . И руш гададин рик1яй ахъатдач. Аминат акуна к1анз са шумудра ам булахдал фена. Гьич садрани руш акун тавурла, ам рик1елай алудун патал Решид, къуна китабар ,дагълариз фидай.

Вуч иер я Лезгистандин дагълар! Абурун гегьеншвили рик1 шадарда, ана къекъведайла жув са бахт авай кас яз аквада. Гъилерикай лувар хьана, са лекь хьиз цавуз экъеч1на винедай виринриз килигиз к1ан жеда . Гьик1 жеда гьи гъил хкаж авурла цавув агакьдай хьиз, адакай са гъвеч1и к1ус жуваз къачуна, к1вализ хкиз жедайди гьиз. Ч1алахъ тушки дагъдиз экъеч1из кан тийидай са кас жеда лугьудай. Дагълариз кьет1ен акунар, къуват, масадан гуж агакь тавун- ава. Вири дуьня ви к1вачин к1аник ква, вири куьлуь яз аквада, амма жув лагьайт1а, ч1ехи са аждагьан хьиз аквада. Дагъдиз экъеч1айла , гъавурда акьада, инсан дуьнядин иеси я. Иниз дустарихъ галаз фейила вуж вуч ят1а чир жеда, адан къамат, ери, зиреквал, алакьун , куьмек авунин зигьинвал – вири ина чир жеда.

Решидаз дагъдиз экъеч1из гзаф хуш тир, ана руьгь ачух жеда, вири месэлаяр, шарт1ар рик1елай алатда. И фикирар аваз рик1е ам къацу чуьлдай виниз хкаж жедайла , япарихъ рушарин ванер галукьна. Вичин рекъелай экъеч1на, ам ванер къвезвай патаз фена. Гуьлуьшан тир къацу дигеда цуьруьгъуьлар гваз акъвазнавай рушари векьер к1ват1завай. Абурун арада мулдин цуьк яз аквадай Аминат. Гададиз к1ан хьана адан патав физ. Рушари Аминатакай зарафатар ийизвай, Решид ацукьна къацу векьел, вичин ктабар ахъайна. Вилериз са Аминаталай гъейри садни аквадачир, рик1ин фикирни са Аминатакай тир. Югъ нисин жезвай. Рушари к1валах акъвазарна , гьарда вичив гвай т1уьнар акъудна. Зарафатрал илигна абру Аминатаз килигзавай гада арадал вегьена пара хъуьруьнар ийиз акурди, Амината лагьана:

- Квез вуч лугьуз к1анзава, зун фена адахъ галаз рахада, ам зи хъуьншуьдин гада я, рахайла вуч жеда?- къарагъна фена гададин патав.

Руш патав къведамаз Решидан рик1ел халкьдин мани атана, ада лагьана:

Я дагъларал элкъвезвай къуш
Вун лув гана Аранрихъ ша.
Гьикьван къвазда вал вил алаз,
Са геренда зи патав ша.

Амината жаваб гана:

На заз гьикьван килигайт1ан,
На гафарал илигайт1ан,
За ви патахъ килигдайтуш,
Ви манидал илигдайтуш.

Гадади жаваб гана:

Зун гьатнава четин гьалда
Залум йифер акъатзавач.
Акъудна рик1 пучна к1анда
Вун рик1елай алатзавач.

Аминатаз гададин язухъ атана, ят1ани ада мад са мани лагьана:

Заз ви къуьнел кьил эцигна
Ширин суьгьбет ийиз к1ан я.
Лугьуз жезван завай мегер
Зи ччандавай хъати дердер

Решида рушавай хабар кьуна, вуч дердер ят1а адаз авайди. Руша са т1имил фикир авуна, лагьана вич масадан свас тирди. Рустаманбур къвез хъфизва руш це лугьуз. Диде-бубани рази я, вичивай хабар кьун садан фикирдизни къвезвач:

На зи ччанда ц1ай акьурт1а
Яд илична хкадара.
Зи ччандавай къати дердер
Вацув гице, на квадара

Ик1 лагьана Аминат шехьна. Экуь дуьнядал циф гьалж хьайиди хьиз хьана Решидаз. Къацу векьерикай, къуьрезвай цуькверикай , дагъдин суварикай – са куьникайни адаз хабар амукьнач.

- Къе за куьниз илчияр ракъурда, - лагьана ада кисна.

- Ваъ, Рустаманбрухъ галаз садавайни акъажунар ийиз жедайди туш. Вуна ви кьил кутамир заз килигна, жуван ктабарни кьуна вач к1елар ая. Зун ви рик1елай алатда, вакайни са алим жеда, ви рик1 пара к1елунрал ала, -лагьана, руш дустарин патав катна.
Пашман яз Решид к1вализ хкведа. Шумуд югъ хьана адан рик1яй Аминатан гафар акъат тийиз. Недай фуани дад гузмачир адаз, к1елзавай ктабрин гъавурдани акьазмачир ам.Хуьруьзни ван акъатна Решидакай Керем хьана лугьуз. И гафарин ван хьайи Фаизат халади баладин дердиникай хабар кьурла, гададин жаваб ихьтинди хьана:

Аман ,диде, минетар мир
Ви минетрин ван хьанач заз.
Лугьумир на а рушакай
Ам рик1иван к1ан гьана заз.

Баладин дерт акур Фаизат хала сад фуни гваз, фена къуьншуьдин к1вализ руш це лугьуз.

Ичид тарар са жергеда
Ич авачир уьлке жени.
Веледдикай хабар ткъар
Ихьтин залум диде жени

Салам гана к1вале авай хизанриз, иникай- аникай гафар ауна, Фаизат халади вич вучиз атанват1а лагьана. Къуьншиди руш Рустаман гададиз ганвайди ччирна.

--Руш вишдаз к1ан жеда, садаз кьисмет жеда. Гьикьван късан къуьнши вун ят1ани, ви гада чи рекъел акьваз тавурай, - лагьана Аминатан бубади. Ада чпин къавумриз эвер гана, мехъерин югъ тамам авуна.

И гатфарин яргъи йикъар
Къуьлуьн калар нез экъведай.
Им зи ярдин дили йикъар
Зун рик1ел гъиз (и)шез акъваздай

Йифен мич1ивал алатна,юкъан экуьвили шадарзава рик1. Са шумудра к1екери гьарайнава югъ жезвайди хабаргуз. Рагъ явашдиз экьеч1зава. Адан нурари сад – садкъуьншияр ахварикай къарагъарзава. Хуьрел ван ацалтна ава чуьлдиз физвай хперинни, маларин. Са яргъи т1вал кьуна гъиле, ктуна суьруь вилик, кфил ягъиз – ягъиз тухузва чубанди вичин суьруь чуьлдиз. Гилани малар акъуддай вахт я. Геж къарагъай сусари галтуг ийиз агакьарзава суьруьдив чпин кални, дана. Хуьре к1валах пара ава: экуьн яралай ацанавай нек1едиз мая гун, къарагъзавай хизандиз т1уьн гьазурун,к1валин виликпад шуткунар авун, цурни муьхц михьи авун, булахдилай яд гъун… мадни гзаф к1валахар жеда югъ куьтягь жедалди.

Вуч иер я гатфар бере,
Векьни, цуькни, къацу дере?
Рагъ акьазва кьакьан пеле.
Вуч хъсан я къе чи хуьре

И экуьнин галтугунар са геренда кьуьл ийидай макьамри акъвазарна, Къафкъаздин кьакьан кук1ушра акьазвай зуьрнединни далдамдин ванци. Экуьн кьиляй виридаз и авазри мехъер жезвайди чирна. Рустаман к1валин вилик к1ват1 хьана жемяат. Виридаз к1валахар пайна: мал туквадайди, хам алуддайди, фуар ийидайбур, чаяр вилик гъидайбур, шурвадин т1ап1ахъанар, исит1аяр гьазурдайбур…- вири Рустаман вилик т1арамдаказ акъвазнавай.

Милли макьамди к1вачер санал тадачир, рик1изни гъилер хкажна лиф хьиз юкьвал элкъвена кьуьл ийиз к1ан жедай. К1ват1 хьанавай хуьруьнэгьлийри мажлусдин юкьвал физвай рушаз тамашна. Виридан к1вачел шаламар хьайила,и рушал иер чекмеяр алай, гуьлмехмердин булушка, туьтена кагьрабайрин хтарар, лацу генжедив ч1улав кьве патахъ авадарнавай кифер чуьнухзавай. Ам чам гададин вах я. Кьилел макьамар ягъизвайбуруз паяр авай са ч1ехи сини кьуна, рушакьуьл ийиз егеч1на

Виридан рик1ер шад хьурай!
Далдам, зуьрнед аваз хьурай!
К1вализ ашукьар атурай,
Чаз чуьнгуьрдин ван хьурай!

Ихьтин вири шад тир юкъуз пашман яз акъвазна, чпин дерт эхи тежез, рик1яй гьар са жуьре фикирар физ, шад тушир бурни авай. Абурни Решидни Аминат тир. Решид акваз Фаизат халадин рик1ин кьил ц1урадай, адаз баладин дерт вичиз хъачуз к1андай. Кьилел алай гуьлгер яйлухъдин са п1ип1 къуна ада вичин вилерин накъвар акун тавурай лугьуз чинеба михьдай. Регьман халуди вичин рухвайриз гьамиша гудай акьул ихьтинди тир: «Садрани инсандал гъил вегьиммир, садайни иви акъудмир. Инсан Аллагьди халкьур авунва, гьадани ам хтхуда» И бубадин гафарни рик1яй ахъатзавач Решидан:«Вуч ийида? Гьик1 авурт1а късан я?» - фикирди къунва гада.

Зун са ялгъуз к1вале ава
Кьуд цлавай суалариз.
Зи рик1 къене кузавайд я
Агъзур жуьре хиялариз.
Я чубанар, чиг къвазава
Литерикай чардах и(йи)дан?
Заз к1ани руш тухузава
Кьве виликай булах и(йи)дан?

К1ват1 хьана мукьвабур Аминатан бубад к1вале. Къуна кьилел мехъерин паяр авай суфраяр къвезва к1вализ мугьманар. Сандух ацузва исин гуьлуьтривни чивекрив, синида исит1а, гзаф я ширинарни. Мехъер барка ийиз, рушаз бахт т1алабзава мукьва-кьилийри. К1ват1 хьана Аминатан патав рушар, жуьт-жуьтакъвазна тафт ягъиз абуру мехъерин руш к1валей акъуддай макьамрин манияр гьуьжетдалди лугьузва: Перизада,перизада, гьай гуьзел я

Чархи камун явшанар
Руш тухудай душманар.
Сандухдал (а)лай аббаси,
Хиквед рушан иеси.
Къавал чими рагъ ала,
Рушан вилел нагъв ала.
Шемир-шемир,ччан таза,
Виридан кьилел къвер къаза

И манирин ван хьайила, Аминат вилин накъвар хуьз тижез гзаф шегьна. Рушарин хъуьруьнар мадни к1евиз хкаж жезвай. Абуруз гьак1 жезвай хьи, тухузвай сусари чпин абур хуьз шехьзавайди хьиз. Ниседи Аминатавай хабар кьуна:

- Вун гьикьван шехьда, бесрай ! Гила вуна лагь са мани жуван иер ванцивди.

Тухузвай рушаз вичин рик1ин сирдикай садаз эхтилат ийиз фадалай к1анзавай, ада лагьана:

Кьакьан дагълар са зат1ни туш
Рик1из к1ани яр хьайит1а.
Кьакьан дагълар аск1ан жеда
К1ани яр вун заз хьайит1а
Зун къизилгуьл тар я вахар
Цуьк авуна бегьер тагай.
Фани ,дуьня, вучда вакай?
Заз Аллагьди бахтар тагай.
Кьилел алай кирбишин шал
Ц1ал вегьена кайидай яхъ.
Ччан к1ани яр, зун ваз хьанач
Кьисмет хьана кьейидай яхъ

И гафарин ван хьайила дустарни шехьиз эгеч1на. Аминатан дидедиз вичин рушакай пара хъел атана, ада лагьана:

Экъеч1зава зи руш к1валей
Яру дуьгуьр ччина аваз.
Яваш-яваш вегь на камар,
Балк1андаллаз къвезва чамар.

Ахпа дидеди рушаз: « Мад вун шехьна заз акун тавурай» лагьана, рушаривай «Перизадаяр» лугьун т1алабна

Лацу чиняй авадарна,
Иер либас алук1арна
Вун балк1андал акъадарна
Экъеч1 к1валей,я ц1ийи свас
Къаз къацу я, къаз къацу я,
Къаца авай руш вуч лацу я!
Мални девлет гана к1ан я,
Къаца авай руш гъана к1ан я!
Перизада, гьай гуьзел яр!
Вуна зи рик1 кай гуьзел яр!
Къеневай рик1 хьана перез,
Яр хтана хъуьрез, хъуьрез.

Далдамдинни суьрнедин ван акьазва суварин кук1ушра. Гьазур хьанва йенгени лемпе гваз. Диде, буба,стхаяр, имияр, халуяр физва рушан патав рухсат гуз, пек алук1дай ихтияр гуз. Гьич са свасни и ч1ехи хуьре икьван иерди тушир. К1вал ац1анва папаривни,рушаривни, аялрив – вирида Аминатаз тамашзава. Лацу къирбишиндин шалдин винелай яру харадин шал вегьена, ччин к1евна сусан. Са кьуьнч1икай халуди къуна, муькуь кьуьнч1икайни стхади къуна акъудзава шехьзавай Аминат к1валей.
Куьк1уьрнавай лемпе гваз енгени кьвалал ала. Свас аребада акьадарна Рустаман к1вализ рекъе твазва.

Рустаман к1вализ балк1андал алаз жегьилрикай сад атана тфенг яна, свас агакьзавайди хабар гана. Адан вик1егьвилиз, виридлайни к1венк1е муштулух гуниз килигна, ярдин дидеди балк1андин туьтена яру шал туна. Виридак къалабулух акатна, сварагдин вилик экьеч1на. Сусан кьилел гьар патахъай пулар,къенфетар, шекерар, дуьгуь…вегьиз хьана: чи свас бахт авайди хьурай, к1вализ берекат гъидайди хьурай.Къариди вирт п1узарик яна: «к1вални, чунни сад-садаз ширин хьурай» лугьуз; ваха сусан хъужахдиз гада аял вугана: « ирид хцин диде хьуй вун» лугьуз.К1валин вилик машани , суса к1вачив ханвай курни аламай.Свас тавдин к1валин са пурча акъвазара, рушари атана енгедикай ягьанатар ийиз эгеч1на:

Ччамран к1вачел звер ала,
Енгед сиве хъвер ава.
Свас аку чи лиф хьтин,
Енге аку кьиф хьтин.
Сусан вилер ч1улав п1ини!
П1узарни я яру некъи я!
Енгед к1вачер какурди я,
Вични са зат1 такурди я.

Гьа иналди Аминатанни Решидан канивал чпин рик1ера амукьна, ада бегьер ганач.

Халкьарин арада дявеяр авай четин йисар атана.Урусатда «лацубурни», «ярубур» пайда хьанвай. Вишералди ягъунар, кьиникьар акунвай рехи хьанвай Къафкъаздин сувариз мад инсанар сад-садал элкъуьнар, дяве тхунар ахкуна. 1917 йисалай 1920 йисалди мусурманрин кьиле Чеченистандин ва Дагъустандин имам аварви Нажмудин хкягънавай.Туркиядайни вичин кьушун гваз имам Шамилан хтул Сайдабег атанвай. Ада вич-вичелай вич регьбер яз кьунвай.

Решидан рик1е динжвал авачирди хьиз, дуьнядикни къалабулух квай. Самурдин дередиз пара туьркерни атана ац1анвай, гьана абурун кьушунрин ч1ехи корпусарни авай. Туьркер лезгийрин хуьрериз физ, анрайни аскер вилиз рекрутар к1ват1 ийиз жедай. Гзаф жегьилар рекрутвал ийиз Шамилан хтулдиз куьмек гуда лугьуз, бубадин ватан гадариз яргъариз акъатна.

И динж тушир йисара пис т1аларни пайда хьанвай. А т1алар Рагьман бубадин к1валивайни яргъаз фенач. Свас гъанавай юкьван гададихъ гьа азаррикай галукьна, ам рагьметдиз фена, пуд юкъалай адан ц1ийи сусан уьмуьрни куьтягь хьана. Абуруз несил хьанач, амукьайди са сурар хьана. Пуд йикъан арада кьве мейит к1валей акъудай Рагьман бубадивай кьил хкажна дуьнядиз килиг жезмачир. Ада кап1 ийидайла Аллагьдивай т1алабдай вичин аялар саламат хьун. Ч1ехи стха Къарибаз стха Решидакай хъел къведай. Дуьнядиз, инсанриз, хизандиз – виридаз азият авай вахтунда, идан дерт к1анивал хьана, кьисметда авачир рушан фикирди къуна гада югъ-къандивай ц1разва. Бес ик1 атай югъ акъудун дуьз яни?

- Са юкъуз кьил рехи хьайи бубадиз тамаша, дуьнядилай фейи стхадин хизандилай вил къачу, дидедин язухъ ша ваз, адан рик1 гьикьван т1арда вуна? – лагьана Къариба.

Гадаяр сад-садал элкъвена, хатур амукьдай гафар сада-садаз лагьана. Диде Фаизатан гафариз садани яб гудачир. Решидаз гьик1 жедай хьи, вичиз кьван дерт садазни авачирди хьиз.

– Квез садазни зун к1анзавайди туш, куьн авачир са уьлкедиз фейила вучда куьне, зунни яхъ кьейидай , закай вил ат1ут1 – лагьана, гьибийяр къуьнуьз вегьена, ам катна дагъ галайвал фена. - Ччан бала, ваз гишин жеда, и фу хьайит1ани гьибийда тур, -лагьана са кап левеш фу, арада нисини туна гададив вугана дидеди. - Я бала, вун авам жемир, к1вализ хъша.

- А к1вале зи кар амач мад, заз инаг ватан яз к1андач. Зунни са рекрут яз туьркерихъ галаз фида.

Дагъларилай элкъвей рекьер
Къуру я лагь руг акъатиз.
К1ани ярди жузунайт1а
Кузава лагь гум акъатиз

Дидедин рик1 пад жезава! Хайи ватан, бубадин к1вал гадардай велед жедан?

Гатун кьилел женет ава
Ваз женнетдин ахвар атуй
Зи са бала къарибдава
Сагълугъвилин хабар атуй

1920 лугьудай йисарин гатфариз 11 лугьудай Советрин Армия гъалиб хьана. Дагъустандин вири дуьзенар ада вичин гъилик ктуна. Пуд вацралай дяведин ц1айуни дагълара авай хуьрерни къуна. Гъийрет авай чи халкь садавайни тябий ийиз жедачир хаинвилер, ислам алчахарун авачирт1а, намусдик хкьуниз рехъ ганачирт1а. Мусурманрин кьиле авай регьберар гзаф акьул авай, ч1ехи къимет авай инсанар тир. Абур виридав гвай хьтин тфенгар гваз сад лагьай жергеда чпин аскеррин вилик жедай. Лугьузвай гафар вирида къанун яз къадай, абуруз халкьдиз садалайни аслу тушир ватан гьализ к1ан хьанвай. 1921-лугьудай йисуз вири кефер патан Къафкъазда Советар гъалиб хьана. Шамилан хтул Сайдабег вичин кьушунни гваз Туьркиядиз чпин ватан Инглисрин кьушунрикай азад ийиз хъфена. К1ват1навай рекрутар гьар са хуьре туна . Абурукай чпин хуьрериз хтайбурни гзаф хьана, масана уьмуьр тухуз амукьайбурни пара тир. Гьа ик1а дидединни бубадин вил рекъе амукьна бала хикведайди я лугьуз.
Решидакай са ванни, са хабарни атанач, адан ял-гел гьа ик1а квахьна.

Шафран тарцин яру цуьквер.
Ийидайтир за ваз мехъер.
Яраб вун гьи хуьре (а)ват1а?
Бубад ватан рик1еват1а?

Решид гъвеч1и капу физвай аял тир. Рагьман бубади кап1 ийизвай, виликни Кьуръандин ктаб квай. Капу, капу атана биц1ека акъайнавай Кьуръандиз п1агь гана. Кап1 ийизвай Рагьман бубадиз са жуьре хьана: аял гьинай, китаб гьинай, темен гьинай. Ада китабдин аялди темен гайи ччин ахъайна, эреб гьарфаралди кихьенвай гафар к1ел авурла, гъавурда акьуна: «И ччиликай адаз ватан жедач, маса ччилел уьмуьр тхуда, гьаникай адаз ватан жеда», - лагьай гафарин. Гила а вахтар бубадин рик1ел хтана. «Гададин кьисмет гьахьтинди я жеди!», - фикирна ада.

Йисар фена, дидени буба Решидахъ вил галаз рагьметдиз фена. Стха Къариб Решидахъ экъвез хьана. Адаз гьик1 жедай гьи, вич тахсир яз стха квахьайиди хьиз. Адан суракьда вири хьана. Вахтарикай са юкъуз са хуьруьнвиди к1вализ атана, вичиз Решид мукьварив гвай са лезги хуьре аваз акуна, ам сагъ тирди хабар гана. Хвеши виляй патав гвай Сут1уриз, Т1игьириз, Кьуьхуьриз, Т1игьиржалдиз адан суракьдиз Къарибан ч1ехи хьанвай гадаярни фена, садазни ахьтин инсандикай са хабарни авачир. Чакай авур са ягьанат я жеди лагьана фикирна багърийри.

Къарибакайни буба хьанва, адан хтуларни ч1ехи жезва. Рагьметдиз фейибурун, квахьай стхадин т1варар хтулризни, штулриз гана. Къариб бубадини стхадихъ вил галамаз дуьня дегишарна, гьадан рухваярни квахьай бубадикай са гелни жугъун тавуна дуьнядилай фена. Хтуларни, штуларни ч1ехи хьана, гьар сад са хизандин иеси хьанват1ани, намусди кьабулзавач и ачух дуьняда Решид бубадин несилдикай са хабар тахьун. Бес ик1 квадардан жуван ивидин кас, адан веледар ахкуна к1анда лугьуз Рагьман бубадин ч1ехи хьайи штулри Туьркиядин лезгияр авай хуьреризни гзаф ччарар ракъурна. Жавабар виринрай хквезвайбур сад хьана: ихьтин кас ина авач! Вахтарни акъатиз фена, Решид дуьнядал тагьайди хьиз «са к1ус фу хьана».

Дуьняда гзаф гегьенш вилер хьанва. ХХ1 - лугьудай эсир алукьнава, инсанриз гзаф динжвилер хьанва. «Америкада уьмуьр тухузвайдаз вуч хъсан я!»,- лугьудай вахтар алатна, гила Америка вич чиниз атанва. Ч1ехи маркетар, азарлубуруз клиникаяр, хъуьтуьл экран авай телевизорар, нейтрондин микроскопар, гьар са касдив (аялдивни кваз) мобильдин телефонар – ибур вири гила хьанвай ц1ийивилер я. К1андат1а шегьерда, к1андат1а хуьре авач са к1вал компьютер авачир. К1валей экъеч1 тавуна вири дуьнядикай ада ваз хабар гуда, вири ви к1валахар ада дуьзарда, магазиндиз фин тавуна, ваз к1ани шеъ ада ви рак1арал гъана вугуда. Ихьтин ч1ехи алакьун авай техникади 95 йис алатайдилай кьулухъ ч1ехи Рагьманан гадайрин Къарибанни Решидан несилар сад- садав ахгудна. Им тушни бес еке шадвал!!! Вучиз икьван йисара Решид садрани бубад ватандал хтанач лагьана суал гайидаз и шиирди жаваб гуда:

Вахтар фена алат хьана.
Аял хьана, хтул хьана,
Решидакай буба хьана,
Штуларни пара хьана.

Вичин гада Мегьманаз садра Рашида ик1 лагьана

“Мегьман, вуна фикир мийир
Бубад ватан авач лугьуз
Зун къарибдиз акъат хьана
Ц1ийи т1варни Къариб хьана.
Дагъустанда са хуьр ава
Зи бубадин к1валер авай.
Къарибанбур я зи арха,
А хуьрева ч1ехи стха.
Гьикьван вахт я рик1 гьанаваз,
Лугьуз тежез, акван тийиз.
Жагьил хьана, авам хьана,
Ватандивай яргъа хьана.
Ватан я чи буба-диде,
Ватан я и къацу диге.
Чандавай рик1 ахъат хьана!
Ватан заз ик1 масан хьана!
Зи рик1ин кьил, мурад зи хва,
Вун ватандал бубадин хъвач,
Ахкуг жуван несил, арха.
Решиданди я лагь зун хва.»
Бубад вилер мич1и хьайла ,
Бубад гафар веси хьайла,
Вилик дявед йисар хьайла
Хьанач веси кьилиз акъуд.

Мегьмана дяведиз фидайла вичин хва Дильманаз виси авуна

«Дильман, зи хва, за ваз лугьун,
Зи буба я Дагъустандай,
Чаз а кьиле ава арха
Абур ахкуг вуна, зи хва!»
Бубад веси балайрив гваз
Йисар физва акваз-такваз.
Бубад ватан гьинва, гьинва?
Самур вац1у кьве пад унва!

Сергьет хьана лезги хуьрерин арада. К1ан тир Дильманан гада Тельманаз арха акваз

Ч1ехи бубад авур веси
Зун жеда адан иеси,
За ахквада зи арха
К1вачин хьана Тельман стха.
Кьилел ч1ехи бармак алаз
Рик1е дерин хиял амаз,
Жугъун тавур бубад ватан
Дуьнядилай фена Тельман

Вахт тахьанмаз рягьметдиз фена Тельман. Пуд лагьай юкъуз...

Гегьеншвилер пара хьанва,
Къанни сад я алай эсир.
Интернетдай жугъун хъунва
Веси унвай бубад несил.
Сагъ хьуй гилан ачух дуьня
Техника ик1 вилик фенвай.
Чав хизанар гахкьунава,
Компьютерди жугъурнава.
Шад я гила Тарлан, Неби,
Мнажат, Гуьлбажи, Али.
Чун са бубад веледар я
Чун Къарибрин несилар я!


________________________________

Репия Карибова

материал к публикации представлен автором

← Назад к списку новостей

  
ВКонтакт Facebook Одноклассники Twitter Яндекс Livejournal Liveinternet Mail.Ru